ААВ ЦЭРЭГХҮҮ УУЛЗАЛТЫН ҮЕЭР: — Миний хүү сайн сууж байна уу? С. ЦАЦРАЛТЫН авсан гэрэл зураг
ХАЙРТ МОНГОЛ ОРНОО МАНДУУЛЪЯ! 1950 оноос эхэлж хэвлэгдсэн Хоёр cap тутамд гарна 1991 № 2 ЭНЭ ДУГААРТ МЭРГЭЖИЛТЭН: ХУУЛИЙН ТУХАЙ 3. Жандан — Тэтгэврийн шинэ хууль 3 ТӨРИЙН БОДЛОГО: АНХААРАЛ JATAX АСУУДАЛ р, Цзнддаваэ — Нийгмийг мэдээлэлжүүлэх шаардлага 9 ДЕПУТАТЫН СУРГУУЛЬ С. Тсмөр — Төрийн засаглал, түүний хэлбэр 15 АЙМАГ ХОШУУГАА ЗӨВ ТОГТООЕ Са Дзмбэрэл — Халхын дөрвөн аймаг хошууны зохион байгуулалт 18 МОНГОЛ ХУУЛЬ, ХУУЛЬЧ, Э, Авирмэд — Монгол Ойрадын хууль 20 ТҮҮХИЙН ХУУДАС: НЭГЭН ЗҮЙЛ БУЮУ„ Ч. Дашдаваа — «Дэмид юугаа энэ мэт гэнэт...» 25 ЦАГ ҮЕ, БОДОЛ ЭРГЭЦҮҮЛЭЛ Т, Менхжаргал — Хуулийн бодлогод юу анхаарах вэ? С, Нарангэрэл — Тэд юу гэж үзэв? Ж. Рэнчинмядаг — Ардчиллын хариуцлага 30 33 35 ТӨРИЙН ШАГНАЛТАН: БҮТЭЭЛ ТУУРВИЛ Ц. Дамдинсүрэн — Соёлын өвийг хамгаалья 37 ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТЭН Борис Епьцин — Өчил 42 ГАДААД ЕРТӨНЦИЙН СОНИНООС АНУ-ын конгрессын мэдээллийн алба 49 ОН ЦАГ, ҮЙЛ ЯВДАЛ Мянган жилийн харьцуулсан хүснэгт 55
МАНАЙ СЭТГҮҮЛИЙН ДАРААГИЙН ДУГААРТ: Парламентат ёс, түүнийг хэрэгжүүлэх арга хэлбэр * Эрх зүй, хуулийн тухай маргаантай санаа Солженицинтэй уулзаж явсан минь.. Японы парламент хэрхэн ажилладаг вэ! * Мянган жилийн харьцуулсан хүснэгт сэтгүүлийн зөвлөл Сэтгүүлийн газрын хаяг: Улаанбаатар, Сүхбаатарын талбай, Засгийн газрын ордон, 476 дугаар тасалгаа. Телефон 27197 Техник редактор Ж. Сосорбарам Хянагч Д. Шүр Өрөлтөд 1991 оны 3 дугаар сарын 10-ны өдөр оруулж 3915 хувь хэвлэв. Хэвлэлийн хуудас, 4, нэгж хуудас 7 цаасны хэмжээ 70x90 1/16, За № С—67 Д. Сүхбаатарын нэрэмжит Улсын хэвлэлийн комбинат, Улаанбаатар, Сүхбаатвры* талбай 2
Мэргэжилтэн: х уулийнтухаи ТЭТГЭВРИЙН ШИНЭ ХУУЛЬ Хүн 2<рдынхаа сайн сайхан аж байдлыг дээшлүүлэхэд төр, зао- гаас авч хэрэгжүүлдэг олон чухал арга хэмжээнүүдийн нэг нь хө- дөлмөрчдийн тэтгэврийн хангамжийг сайжруулахад чиглэсэн асуудал- юм. БНМАУ-ын Тэтгэврийн хууль батлагдсанаас хойших гуч гаруй' жилийн хугацаанд түүнд хэд хэдэн удаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, бүх төрлийн тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн бөгеөд уг хуулийтг албан ёсны бүрэн эрхийг 1979 онд шинэчлэн баталж мөрдүүлсэн; билээ. БНМАУ-ын Тэтгэврийн хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох тэтгэврийн төрөл, хэмжээг нэмэгдүүлэх талаар төр, засгаас байнга анхаарч, дэс дараатай арга хэмжээ авч байна. Ардын хувьсгааын партизан, ахмад зүтгэлтэн, да.йнд оролцогчдын тэтгэвэр, тэтгэмжийн хүрээг өртөтгөх, хэмжээг нь нэмэгдүүлэх, тэдэнд төрөл бүрийн хөн- гөлөлт эдлүүлэх, хөдөө аж ахуйн нэгдлийн гишүүдийн тэтгэврийг улсын тэтгэврийн системд хамааруулж, тэтгэврийн хэмжээг нэмэг- дүүлэх, хөдөө аж ахуйн нэгдлийн гишүүдийн тэтгэвэрт гарах насыг ажилчин, алба<н хаагчдынхтай адил болгох, олон хүүхэд төрүүлж; өсгөсөн нэгдлийн гишүүн эхчүүдэд ажилчин, албан хаагчдын нэгэю адил 50 настайд нь тэтгэвэр тогтоох, гурав хүртэл насны хүүхдээ- болон ач зээгээ асран хүмүүжүүлэхийг хүссэн бөгөөд тэтгэвэрт га- рах насанд 3 хүртэл жил дутуу байгаа ажилчин, албан хаагчид, хөдөө аж ахуйн нэгдлийн гишүүдэд өндөр насны тэтгэвэр авах эрх эдлүүлэх, хувь ТЭНЦүүЛ'СЭН тэтгэвэр тогтоох журмыг боловсронгу® болгох зэрэг арга хэмжээг сүүлийн жилүүдэд авч хэрэгжүүллээ. Тэтгэврийн хангамжинд хамрагдагчдын хүрээ, зарцуулах хөрен- гийн хэмжээ жил ирэх тутам өсч ба.йна, 1989 онд бүх төрлийн тэт- гэвэр, тэтгэмжинд 475,9 шахам мянган хүн хамрагдаж 502,8 сая төг- рөгийн хөрөнгө зарцуулсан нь 1980 оныхоос хүний тоо 52 хувь, хө* рөнгнйн хэмжээ 75 хувиар өсчээ. Тэтгэвэр, тэтгэмжийн хангамжинд хүн амын 16,9 хувь, өндөр- яасны тэтгэвэрт нийт тэтгэврийн насны хүмүүсийн 90,0 хувь тус тус хамрагдсан байна. Улсын төсвөөс нийгэм, соёлын арга хэмжээнд. зарцуулсан хөрөнгийн 20 шахам хувийг тэтгэвэр, тэтгэмжид зар- цуулж байпа. 1989 оны тайлангаар ажилчин, албйн хаагчдын өадөр н-асны тэтгэврийн дундаж хэмжээ 240 төгрөг, хадөө аж ахуйн нэгдлийн ги- шүүдийнх 94 төгрөг болж байгаа нь ажилчин, албан хаагчдын дун- даж цалингийн 45 хувь, нэгдэлчдийн хөдөлмөрийн хөлсний 32 хувь- тай тэнцэж байна. Ажилчин, албан хаагчдын өндөр насны сары» дундаж тэтгэвэр 1960 онд 95 төгрөг байсан бол 1970 онд 154 төгрвг,.
1980 онд 201 төгрөг, 1989 онд 240 төгрөг болж өслеө, Хөдөө аж ахуйн нэгдлийн гишүүний өндөр насны сарын дундаж тэтгэвэр ул- сын тэтгэврийн системд хамрагдахын өмнө буюу 1978 онд 48 төг- рөг байсан бол 1980 онд 64 төгрөг, 1989 онд 94 төгрөг болсон байна. х - Нийгмийн шударга ёсны зарчмыг хэрэгжүүлж цалин, тэтгэвринг лэгшитгэн хуваарилах хандлагад хүргэхгүй байх, цалин, хөдөлмө- ;рийн хөлсний хэмжээ, улс нийгэмд олон жил хөдөлмөрлөсен хуга- гацаанаас нь шууд хамааралтайгаар ижил цалин, хөлснөөс адил хувь хэмжээгээр бодож тэтгэвэр тогтоох. хөдөлмөрийн чадваргүй ^иргэдэд нийгмийн болон байгууллага, хөдөлмөрийн хамт олны зү- гээс үзүүлэх тэтгэврийн хангамж, хөнгөлөлтийц хүрээг өргөтгөх зэрэг чухал асуудлуудыг хэрэгжүүлэх шагрдлагын улмаас Тэтгэв- рийн хуулийг бүхэлд нь шинэчлэн болсвсруулсныг БНМАУ-ын Бага Хурлаар баталлаа. БНМАУ-ын Тэтгэврийн хуулийг шинээр боловсруулж баталс- наар зарчмын нэлээд ^суудлыг шийдвэрлэж байгаа юм. Юуны урьд бүх төрлийн тэтгэврийн хангамжтай холбогдсэн хууль эрхийн актуудыг НЭГТГЭН ХӨДӨЛМӨрЧДӨд тэтгэврийн нэг хууль үйлчлэх боломжийг хангаж байна. Тухайлбал 1958 онд баталж, 1979 онд албг.н ёсны бүрэн эрхийг .нь шинэчлэн хэвлүүлж мөрдүүлсэн БНМАУ-ын Тэтгэврийн хууль (ажилчин, албан хаагчдын тэтгэврийн), 1984 онд батлагдсан БНМАУ-ын Хөдөө аж ахуйц нэгдлийн гишүү- дийн тэтгэврийи хууль, тэдгээрийг биелүүлэх зааврууд, улс, ороч нутгпйн тусгай тэтгэврийн дүрэм, цэргийн албан Х2.агчид, зарим жүжигчид, багш сурган хүмүүжүүлэгчид, зохполчид, мал туугчдад тэтгэвэр тогтсох, нэмэгдэл олгох тухай 20 шахам хууль, тогтоом- жийг нэгттэн шударга зарчхмыг баримтлан тэтгзврийн эрхийц ха. рилцааг нэг хуулиар зохицуулж байх боломжтой боллоо. Тухайн үед өмчийн хэлбэр, төрлөес хамаарч ажилчин, албан хаагчдын болон хөдөө аж ахуйн нэгдлийн гишүүдийн тэтгэвэр хан- гамжийн а.суудлыг оөр өөр хуулиар зохицуулж байспаас болоод нэгдлийн гишүүдийн эрх ашгийг хөндсөн шударга бус хязгаарлал- тууд гарч байсныг өнөөгийн шаардлагад нийцүүлэн өөрчлөв. Ту- ха,йлбал: хөдөө аж ахуйн нэгдлийн гишүүдийн тэтгэврийг тогтооч хувь хэмжээ ажилчин, албан хаагчдынхаас нэзээд доогуур байснаас гадна нэгдэлд ажиллаж байгаад улсын байгууллагад шилжсэн бэл ихэнх тохиолдо.;д улсад ажилласанд тооцдоггүй байсан зэрэг хяз- гаарлалтуудыг еөрчилж шинэ хуулиар тэтгэвэр тогтооход нэгдсэн нэг хувь баримтлахаас гадна улс, хоршооллын аль ч байгууллагад ажилласныг харгалзахгүйгээр нийгэмдээ хөдөлмөрлөсөп нийт хуга- цааггар нь иргэдийн ажплласан хугацааг тооцож байхаар тогтоолоо Энэ нь зах зээлийн эдийн засагт шилжпж байгаа өнөөгпйц нөхцөлд вмчийн олон хэлбэрийг адил тэгшээр хегжүүлэх нэг хөшүүрэг ч болох юм. Тэтгэврийн хуулийг шинэчлэн баталсан нь түүнийг зөвхөн шп- нэлэг агуулгаар баяжуулаад зогсоэгүй, тэтгэврппн төрөл, хамрах хүрээг өргөжүүлж, бүх төрлпйц тэтгэврийг нэмэгдүүллээ. 4
Урьд мөрдөж байсан хуулиар иргэдэд гагцхүү хөдөлмөрлөсний тэтгэвэр олгож байсан бөгөөд тэтгэврийг түүний төрөл тус бүрээр: тухайн иргэний цалип, орлогоос тодорхой хувь хэмжээг баримтлан тогтоодог байсныг өөрчнлж, үндсэн тэтгэвэр болох насны тэтгэвэр- тэй нь шууд хлмааралтайгаар бусад тэтгэврийг тооцон тогтоодог болэв. Ингэж тогтсох нь хөдөлмөрлөсний тэтгэврийн төрөл, хэлбэ- рүүдийн хоорондын зохистой тогтолцоог бүрдүүлж нэгдсэн бодлого явуулах эрх зүйн үндсийг бий бэлгож байна. Шинэ хуулийн дагуу насны тэтгэвэр дунджаар 20 орчим хувь, тахир дутуугийн болон тэжээгчээ алдсачы тэтгэврийн хэмжээ 40 орчим хувиар өсөх юм. Шинэ хуулиар насны тэтгэврийн доод хэмжээг 200 төгрегөер буюу тухайн үед улс ардын аж ахуйн салбарт мөрдөж байгаа үйлч- лэх бага тушаалын ажилчдын албан тушаалын цалингийн 75 хувиас доошгүй байха:р авч үзсэн. Тэтгэврийн доод хэмжээг ингэж тэг- тоосноор алба-н хаагчдынх 33,3 хувиар, нэгдлийн гишүүдийнх 2.5 да- хинаар нэмэгдэж байгаа юм. Харин насны тэттэврийн доод хэмжээ- нээс багг цалин, хөдө лмөрийн хөлстэй ажиллагчдын насны тэтгэв- рпйг цалпн, хөлөлмөрийн хөлснийх нь хэмжэзгээр тогтсюх бөгөөд кнгэж тсктоосон тэтгэврийн доод хэмжээ нь сард 120 төгрөгнөөс доошгүй байхаар заасан байна. лөдөлмөрлесний тэтгэврээс гадна ннйгмийн халамжийн тэтгэ- вэр гэдэг шинэ иэр төрлийн тэтгэвэр бнй болголоо. Тус улсын иргэд нийгэмдээ хөдөлмөрлөөд түүний үр дүнтэй шууд хамзаралтайгаар тэтгэвэр авах зарчимтай. Гэтэл нийгэмд хө- дөлмөрлөсөн бэлсвч тэтгэврийн хуульд заасан нөхцөл. болзлыг хан- гаагүй болон төрөлхийн өвчтэй хүмүүс, өндөр настан, тахир Дутуу ир^эд улсаас баталгаатзйгаар тэтгэвэр авч чадахгүй байгаа юм. Үүнпйг зориуд харгалзан улсаас тэтгэвэр авдаггүй тахир дутуугийн групптэй, өндөр настай болсон иргэдэд cap бүр 60 төгрөгийн тэт- гэвэр олгохоор з асан байна. Тэтгэврийн шипэ хуулиар үндсэн ба нэмэгдэл тэтгэврийг тогтоох нөхиөтийг нэлзэд боловсронгуй болгон сайжрууллаа. Энэ хуулиар нийтдээ 25 жил ажилласан 60 насанд хүрсэн эрэг- тэйчүүд, 20 жил ажилласан 55 насанд хүрсэн эмэгтэйчүүд насны тэтгэвэр авах эрхтэй. Хөдөлмөрчдөөс ирүүлж байсан саналын дийлэнх нь тэтгэвзрт гарах насыг наашлуулах талаар гарч байсныг харгалзан 32 жил ажилласан 55 нас хүрсэн эрэгтэйчүүд, 27 жил ажилласан эмэгтэй- чүүд өэрсдөө хүсвэл нас харгалзахгүйгээр тэтгэвэр тогтоож байхаар заасан. Хуучин хуулиар төрүүлсэн болон гурав хүртэл настайд нь үрч- лэн авсан дөрөв, түүпээс дээш хүүхдээ зургаан настай болтол нь өсгөж хүмүүжүүлсэн эхчүүд 15-аас доошгүй жил ажиллаж 50 на- санд хүрээд тэтгэвэр тогтсюлгох эрхтэй гэсэн заалтыг шинэ хуулиар- улам баяжуулан тэдгээр э.хчүүд улсад 20-иос доошгүй жил ажиллэ- сан байвал яас харгалзахгүйгээр тэтгэврээ тогтоолгох зарчмын шинэ *аадт нэмлээ. 5и
Шинэ хуулиар тэтгэврийн нэмэгдэл олгож байсан хуучиц жур- мыг нэлээд боловсрон-гуй болголоо. Эрэгтэйчүүд 25, эмэгтэйчүүд 20-иос дээш жил ажилласан бол тэтгэвэр тогтоогдох, өөрөөр хэлбэл эрэгтэй хүн 60, эмэгтэй хүн 55 нас хүртэлх хугацаанд илүү ажилла- сан бол тэдэнд тэтгэвэр тогтоосон цалин, хөдөлмөрийн хөлснөөс илүү •ажилласан жил тутамд 1 хувийн нэмэгдэл олгож байх боллоо. Энэ нь 40 жил ажилласан хүнийг 25 жил ажилласан хүнтэй адилтгаи тэтгэвэр олгож байсан хуучин тогтолцоог арилгахад чиглэгдэж байна. Урьд мөрдөж ирсэн хуульд зааснаар ажил эрхэлдэггүй тэтгэзэр явагчийн асрамжинд байгаа хөдөлмөрийн чадваргүй нэг хүнд гэр бү- .лийн нэмэгдэл олгодоггүй, ха.рин 2 хүнтэй бол 25 төгрөг, 3 түүнээс Лээш хүнд олгох нэмэгдлийн хэмжээ адилхан 40 төгрөг байсныг өөр- •чилж өрхийн НЭГ хүнд ногдох орлогын хэмжээ 100 төгрөгт хүрэх* гүй бол тэтгэвэр авагчийн шууд асрамжинд байгаа хөдөлмөрийн 'Чадваргүй хүн тус бүрд 20 төгрөгийн нэмэгдэл элгож байх бэгөөд :энэ нэмэгдлийг тахир дутуугийн тэтгэвэр авагчдад нэгэн адил ха- ^мааруулсан юм. Улсын асрамжийн газарт асруулж байгаа хөдөлмөрлөсний тэт- гэвзр авагчдад тэтгэврийн 10 хувийг олгодог байсныг 20 хувь бс> гон нэмэгдүүллээ. Тэтгэврийн хуульд тавигдсан шинэлэг зүйл.үүдийн тосад хөдөл- мөр эрхэлж байгаа иргэдийн тэтгэврийг тэдний цалин, бусад орлогыи хэмжээг хзргалзахгүйгээр бүрэн олгох, зах зээлшЪт элийн засагг шилжихтэй холбогдон хүн амын амьжиргааны өртөг өөрчлөгдөхөд тэтгэврийн хэмжээг БНМАУ-ын Засгийн газраас баталсан индексийг баримтлаи тогтоох зэрэг заалтууд зүй ёссор орох юм. Тэтгэврийн шинэ хуульд тэтгэврийн хуулийг хэрэгжүүлэх сан- хүүгийн баталгаатай эх үүсвэр бий болгох иэгцтэй систем тогтэоч өгч байгаа юм, БНМАУ-ын Тэтгэврийн хуульд тэтгэврийг БНМАУ-ыч тэтгэврийл сангаас олгоно. Тэтгэврийн сан нь байгууллага, хувийн үйлдвэрийч эзэд, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдээс уг санд төлсөн ниигашйн даат- галын шимтгэл болон улсын төсвийн хөрөнгөнөөс бүрДЭНЭ гэдгийг ^одорхой заасан юм. Ингэж тэтгэвэр авахып тулд тухайн иргэн ций- гэмдээ тустай, үр бүтээлтэй хөдөлмөр эрхэлж ажиллаж байгаа бан- гуудлагаараа дамжуулах буюу өөрөө хувиараа нийгмийн даатгалд хамрагдаж зохих шимтгэл төлөх үүрэгтэй гэдгийг тодорхойлж өгсен яь уг хуулийг бүрэн дүүрэн хэрэгжүүлэх санхүүгийн баталгаа бий болгож байгаа. Мөн БНМАУ-ын иргэд. тэтгэвэр авах^ар сайн дурын үндсэн дээр тэчтэврийн даатгалд даатгуулах асуудал хуульд туггачаа олсоп юм. Тэтгэврийн шинэ хууль нь иргэн бүрийг хөдөлмөрлөж, нийгмийн. баялгийг бүтээж, арвижуулахад бодит хувь нэмэр оруулж баиж, түүнээс хувь хүртэх ёстой гэсэн шударгг зарчмыг хэрэгжүүлэн үилч- лэхэд чиглэгдэж байгаа билээ. БНМАУ-ын Засгийн газрын референт 3„ ЖАНДАН
ҮҮНЭЭС ГАДЧА ТЭТГЭВРИЙН ХУУЛЬ УНШААД... — «27-гоос дээш жил ажилласан эмэгтэйчүүд өөрсдөө хүсвэл иас харгалзахгүйгээр тэтгэвэр тогтоолгон авах ерхтэй* гэсний дагуу тэтгэврээ тогтоолгоод ажлаа хийж болох уу? — БНМАУ-ын Тэтгэврийн хуулийг боловсруулах явцад хөдөл- мөрчдө-өс ирүүлж байсан саналын дийлэнх нь тэтгэвэрт гарах насыг наашлуулах талаар санал rapraicHbir харгалзан 32 жил ажилласан 55 нас хүрсэн эмэгтэйчүүд, 27 жил ажилласан эмэгтэйчүүд, өөрсдөө хүсвэл нас харгалзахгүйгээр тэтгэвэр тогтоолгож байхаар тэтгэврийн хуульд тусгасан. Энэ нь ажиллагчдад тэтгэврээ эрт тогтоолгох боломж олгох зо- рилготойгоос бус цалин дээр нь тэтгэврийг нь нэмж олгох зорилго агуулаагүй юм. Ийм учраас БНМАУ-ын Бага Хурлаар баталсан БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн хуулийн 17 дугаар зүйлд, ажиллагчид тэт- гэвэр тоггоолгохоор санал гаргасан тохиолдолд хөдөлмөрийн гэрээ дуусгавар болохоор заасан. Йймд 27-гоос дээш жил ажилласан эмэгтэйчүүд өөрсдөө хүсээд тэтгэврээ тогтоолгож байгаа лөхцөлд эр- хэлж байгаа ажлаасаа чөлөөлөгдөнө. — Олон хүүхэдтэй эхчүүдэд тэтгэврийн нэмэгдлийг 15-аас дээш жил ажилласан бол олгох уу? — БНМАУ-ын Тэтгэврийн хуулийн Эдүгээр зүйлийи нэг дэх хз- сэгт нийтдээ 25 жил ажилласан 60 насанд хүрсзн эрэгтэйчүүл, 20 жил ажилласан 55 нас хүрсэн эмэгтэйчүүд насны тэтгэвэр авах эрхтэй гэж заасан. БНМАУ-ын Тэтгэврийн хуулийн 15 дугаар зүйлийн 1-д энэ хуу- лийн 9 дүгээр зүйлийн нэг дэх хэсэгт заасан тэтгэврийн нас хүртэлх хугацаанд эрэгтэйчүүд 25-аас дээш жил, эмэгтэйчүүд 20-иос дээш жил ажилласан бол тэдэнд тэтгэвэр тогтоосон цалин, хөдөлмөрийн хөлс- нөөс нь илүү ажилласан жил тутамд 1 хувийн -нэмэгдэл олгоно гэж заасан. Иймээс тэтгэврийн хуулийн 11 дүгээр зүйлийн дагуу, төрүүл- сэн болон 3 хүртэл настайд нь үрчлэн авсан дөрөв, түүнээс дээш хүүхдээ 6 настай болтол нь есгөж хүмүүжүүлсэн 15-аас доошгүй жил ажилласан 50 насанд хүрсзн эхчүүдэд хуулийн 15 дугаар зүйлийг баримтлая 20-иос дээш жил ажилласан жил тутамд нь тэтгэвэр тог- тоосон цалин, хөдөлмөрийн ХӨЛСНӨӨс 1 хувийн нэмэгдэл олгоно. — 20 дугаар зүйлийн! 4 дүгээр заалтыг ойлгохгүй байна. Тайл- барлаж өгнө үү. — БНМАУ-ын Тэтгэврийн хуулийн 10 дугаар зүйлд тахир ду- туугийн тэтгэвэр тогтооход харгалзах нас, ажилласан хугацааг заз- сан байдаг. Үйлдвэрлэл, ажлыя осол, гэмтэл, мэргэжлэзе шалтгаалах өвч- ний улмаас тахир дутуу болсон иргэнд түүний нас, ажилласан хуга- цааг харгалзахгүйгээр тэтгэврийг тогтооно. 7
Харин ердийн өвчин, ахуйн ослын улмаас тахир дутуу болсон ир- гэдэд тодорхой нас, ажилласан байвал зохих доод хугацааг (жилээр) харгалза.н үзэж тэггэврийг тогтоож байхаар 20 дутаар зүйлийн 2-т заасан юм. Өөрөөр хэлбэл 19—22 насны хүний ажиллавал зохих доод хугацаа 1 жил, 23—25 насны хүнийх 2 жил, 46—50 насны хүнийх 11 жил гэх мэтээр тодорхой насанд ажилласан байвал зохмх хугадааг тогтоосон байна. 20 дугаар зүйлийн 4 дүгээрт, ажпллаж байгаад дээд тусгай мэр- гэжлийн дунд сургуульд суралцаж төгсөөд догтоосон хугацаанд ажилд орсон иргэн, энэ зүйлийн хоёрдугаар хэсэгт заасан, ажиллавал зохих хугацааг хангаагүй тохиолдолд түүний ажилласан хугацааг сУРгУУ^ьд элссэн насандаа ажилласа.н байвал зохих хугацаагаар тооцно гэж заасан байдаг. Одоогийн мөрдөж байгаа журмаар дээд, тусгай мэргэжлийн дунд сургуульд суралцсан хугацааг тухайн хүний ажилласан хуга- цаанд оруулан тооцдоггүй. Иймээс ердийн өвчин, ахуйн ослын ул- маас тахир дутуу болсон иргэн дээд, тусгай мэргэжлийн сургуульд суралцса:наас болоод ажилласан байвал зохих хугацаагаа хангаагүй тохиолдолд түүний сургуульд орох үеийнх нь насанд тохирссн, ажил- ласан байвал зохих доод хугацааг (жил) авч уахпр дутуугийн тэт- гэвэр тогтооно гэсэн үг юм. — Цалин, хөдөлмөрийн хөлс, орлого гэсэн гурван тодорхойлол- тыг юугаар тайлбарлаж болох вэ? — БНМАУ-ын Тэтгэврийн хуульд зааснаар тэтгэврийн хуулиар ажилчин, албан хаагчдаас гадна хөдөө аж ахуйн нэтдэл буюу хор- шоэны гишүүд, иргэд хоорондын хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллагчид, тэтгэврийн санд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн хувнараа тэт- гэвэр авах эрх эдэлнэ гэж заасан байна. Өөрөөр хэлбэл өмчнйн оло-н хэлбэрт хамааран ажиллагчид улсаас тэтгэвэр авах бслж байна. Иймд тухайн хүн өмчийн ямар хэлбэрт хамааран ажилл^ж байснаас хамаараад тэтгэврийн цалнн, хөдөлмөрийн хөлс, орлогын алинаас нь тогтоолгох нь тодорхойлогдох юм. Ажилчин, албан хаагчид цэлингаасаа, хөдөө аж ахуйн нэгдэл болон бусад хоршооны гишүүн хөдөлмөрийн хөлснөөсө^ хувиараа хедөлмөр эрхлэгчид хувийн үйлдвэрийн эзэд нийгмийн даатгалд шимтгэл төлсөн тохиолдолд орлогоосоо тогтоосон хувь хэмжээгээр тэптэврээ тогтоолгоно. — Хөдөлмөр эрхэлж байсан иргэдийн тэтгэврийг тэдний цалин, бусад орлогын хэмжээг харгалзахгүйгээр бүрэн олгоно гэсэнд хэн ха* маарах вэ? — Тэтгэврээ тотаюлгосныхоо дараа хөдөлмер эрхэлж байгаа нийт тэтгэвэр авагчид хаана, ямар хөдөлмөр эрхэлж байгааг харгал- захгүйгээр энд хамаарах юм.
Төрийн бодлого: анхаарал татах асуудал НИЙГМИЙГ МЭДЭЭЛЭЛЖҮҮЛЭХ ШААРДЛАГА Дэлхийн орчин үеийн хөтжлийн нэг гол онцлог нь хөдөлмөршш нийгмшш хуваарийн хүндийн төв материаллаг үйлдвэрлэлинн хүрээ- нээс хөдэлж мэдээллийг гарган авах, дахин боловсруулах, дамжуу- лах, хадгалс.х, ашиглах салбарт шилжиж байгаа явдал билээ. Мэдээ- лэл нь материаллаг болон эрчим хүчний нөөцтэй адилаар улс, ний- гэм, стратегийн нөөиийн хэмжээнд хүрч очлоо. Компьютерийн тус- ламжтайгаар мэдээллийг цуглуулах, хадгалах, боловсруулах, дам- жуулах, хэрэглэгчдэд нь хүргэх арга хэрэгслэлийг багтаасан мэдээл- лийн шинэ технологи бий боллоо. Мэдээлэлжүүлэхийг өрген утгаар нь авч үзвэл, үнэц зөв, төгс төгөлдөр боловсорсон, цагаа олсон ончтой мэдлэгийг нпйгэмд ашиг- тай үйл ажиллагааны бүх хэлбэрүүдэд бүрэн ашиглах үндсэн дээр нийгмийн амьдралыг өөрчлөн байгуулах үйл явп болж байна. Энэ үйл явц нь хүнпй бүх үйл ажиллагааны багаж зэвсгийн шипэ бааз-мэдээллийг цуглуулах, хадгалах, боловсруулах, дамжуулах хэ- рэгслийн суурь бүтцийг бүрэлдүүлэхэд хүргэдэг. Дэлхийн улсуудын туршлагаас үзэхэд нийгмийн ямар ч хэлбэр- шилтэй байлаа гэсэн улс орнуудад эрт, орой хэзээ нэгэн цагт мэдээ- лэлжүүлэх үйл явц өрнөж, мэдээлэлжсэн нийгэмд зайлшгүй хүрэх нь харагдаж байна. Мэдээлэлжүүлэлтийг авч үзэхдээ мэдээллийг техник, хэрэгслээс нь дээдлэн үзэх нь чухал. Мэдээлэлжүүлэх :нь ямар нэг тодорхой 30- рилгоор зөвхөн ТЭМ, холбооны хэрэгслийг ашиглачихыг хэлж бай- гаа юм биш. Зарчмын хувьд онцгой анхаарах нэг зүйл бол электрон- жуулалт, компьютержуулалт, мэдээлэлжүулэлтийн үйл явцыг хутгаж болохгүй. Электроник пх хөгжсөн, электроны том том үйлдвэртэй ор- нууд дэлхийд хамгийн пх компыотержсэн орон байж чадаж байна уу, дээд зэргпйн компьютер хийдэг Тайвань, Өмнөт Солонгос зэрэг орнууд мэдээлэ^жүүлэлтийг эрчимжүүлж мэдээлэлжсэц нпйгэм байгуулж байна уу гэдгээс ялгаа нь харагдана биз ээ. Компьютержуулалт бол техникийн, мэдээлэлжүүлэлт нь нийгэм-техникийп үйл явц билээ. Мэдээлэлжсэн нийгэм гэдгийг юугаар тодорхойлох вэ? 1. Бүрэн эрхт ямар ч иргэн, хэсэг, байгууллага, албан газар аль ч үед эх орныхоо хаа нэг газраас ямар нэг үйл ажиллагаа, зорилтыг шийдвэ-рлэхэд шаардлагатай мэдээлэл (онцгсй нууцаас бус.ад) буюу мэдлэгпйг олж авч чаддаг болно. 2 «Зах № С—108> 9
2. Энэ шаардлагыг хангахын тулд компьютер, холбооны хэрэгсэл, программын бүтээгдэхүүн, мэдээлэл ба мэдлэгийн бааз, түүний нэгд- сэн сүлжээг хамруулсан мэдээллийн зайлшгүй шаардлагатай техно- логийг бий болгоно. 3. Нийгэмд зайлшгүй шаардлагатай, юуны өмнө шинжлэх ухаан, нийгэм-улс төр, нийгэм-эдийн засгийн мэдээлэл, мэдлэгийн үр 'ашиг- тай систем бий болгооон байна. МЭДЭЭЛЭЛЖСЭ,Н НИЙГЭМД шилжихэд үйлчилгээ. мэдлэгийг үйлд- вэрлэх, хэрэглэгээнд өгөх, ашиглах явдал нийгмийн үйл ажиллагааны чухал бүтээгдэхүүн болно. Энэ нь мэдлэгийг бий болгох, хадгадах, хувиргах, түгээх, түүгээр ч барахгүй дахин шинэ мэдлэг бий болгох, нийгэм, үйлдвэрлэл, оюун санаа, соёлын болон бусад технол-огийг эрчимтэй ашиглана гэсэ.н үг. Мэдээллийн технологи нь уламжлалт (материаллаг ба эрчим хүчний талаас ханддаг, материал, эрчим хүч «ороод» мөн материал, эрчим хүч «гардаг») технолопюс мэдээлэл «ороод» мэдээлэл «гардаг»-аараа ялгаатай. Мэдээлэлжүүлэх үйл явц хэрэгжсэнээр нийгмийн бүтцэд ч өерч- лөлт гардаг. АНУ-д мэдээллийн ба үйлчилгээний хүрээнд ажиллаг- чид үндэсний нийт цалингийн фондын 50 гаруй хувийг авч байгааг тооцоолон гаргажээ. Нийтлэгдсэн мэдээнээс үзвэл 1987 оны эхэнд АНУ-ын нийт аж- лын чадвартай хүмүүсийн 63 хувь нь үйлчилгээ мэдээллийн хүрээнд ажиллаж байсан бол оны эцэс гэхэд 67 хувь болжээ. 90-ээд оны эхэнд АНУ-ын ажлын чадвартай хүмүүсийн 75 хувь, энэ зууны эцэс гэхэд 90 давсан хувь нь мэдээлэл, үйлчилгээний хүрээнд ажиллах ба ойролцоогоор 7—8 хувь нь уламжлалт үйлдвэрийн ажилчин болно гэсэн таамаг гарчээ. Гэтэл 1989 онд үйлчилгээ мэдээллийн хүрээнд ажиллагчпд 80 орчим хувьд хүрчээ. АНУ XXI зууны эхний 20 жилд мэдээлэлжсэн нийгэм бангуул.на гэсэн таамаг гарсан байна. Япон, ХБНГУ, Англи, Швед зэрэг мэ- дээллийн соёл пргэншил буй болсон орнуудад нийгмийн оүтцийн иймэрхүү өөрчлөлт гарч байгаа нь мэдээлэлжүүлэх үйл явцыц үр дагавар юм. Эдгээр өөрчлөлт мэдлэгийн үйлдвэрлэлийг асар их хур- дасгах шаардлагаар гарч иржээ. Мэдээлэлжүүлэлтийн эцсийн зо- рилго нь мэдээлэлжсэн нийгэм байгуулах явдал бөгөөд ийм нийгэмд гол таваар, үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн нь мэдлэг болно. Мэдээлэлжүүлэлтийн хамгийн гол асуудал нь мэдлэгийг боловс- руулах мэдээллийн технологийг бий болгох явдал юм. Мэдлэг та- ваар, тэгэх тусмаа бусдаас хамгийн үнэтэй таваар болж байна. Мэд- лэг бол эдийн засгийн хамгийн өндөр үр ашиг өгч байна. Ийм мэд- лэгийг хаанаас яа.ж олж цуглуулж ашиглах вэ? Орчин үеийн мэд- лэгийг олж хадгалах хамгийн хялбар арга бол мэдээллийн ба мэд- лэгийн бааз байгуулах явдал юм. АНУ-д 1987 оны эцэст мэдээллийг оруулах, гаргасу хайх төхөерөмжөөр бүрэн тоноглогдсон нийтийн хэрэгцээний мэдээллийн ба мэдлэгийн 3300 банк байв. АНУ-ын бүх нутаг, европын болон бусад орны энэ банкийг хэрэглэх зөвшөерөл авсан компьютер ашиглагчид үнэтэй ба үнэгүйгээр энэ банкинд орж шаардлагатай мэдээлэл, мэдлэг, зэвлөлгөег олж авч хэрэглэж бай«а. J0
198^ онд Англнд америкийг оролцуулан хэн ч хэрэглэж болох 2500 баазыг ашнглах боломжтой байв. ХБНГУ-д 1987 онд мэдээллийн технологийг хөгжүүлэх улсын протрамм баталж 1988 он гэхэд 290 лйм баазтай болжээ. 1985 онд дэлхийн мэдээллийн зах дээр 274 0 мэдээллийн банк бүртгэгдсэний 1000 нь эрдэм шинжилгээний ажлын талаарх oaiHKi байв. 1985 онд хөрөнтөтөн орнуудын эдийн засгийн мэдээллийн сек- торт 1925 мэдээллийн бааз бүртгэгджээ. Үүний 8 нь программын. бааз, 154 нь бичвэр тооны холимог бааз, 562 нь ном зүйн, 325 нь. бүрэн бичвэрт, 606 нь тооны мэдээллийн бааз байв. Компьютер, юуны өмнө персональ компьютер хэрэгтэй. Компью- тер нь тооцоолох, ямар нэг үйл явцыг автоматжуулах, мэдээллийг хадгалдх, дамжуулах, хувиргах, бий болгох гэсэн гол гурван үүрэг гүйцэтгэж байна. Нийгмийг мэдээлэлжүүлэх талаар авч үзвэл түү- ний гурав дахь үүрэг иь хамгпйн чухал юм. Энэ үүргийг хэрэгжүүлэ- хийн тулд орчин үеийн чанартай, өпдөр найдвартай олон компьюте-- рыг холбооны нэгдсэн спстемд холбож ашиглгх хэрэгтэй болно.. АНУ-д 40 сая орчим персональ компьютер ашиглаж байгаагийн, 17' сая нь албанд, бусад нь хувьд ашпглагдаж байдаг. Мэдээлэлжүүлэхэд холбоолы нэгдсэн систем чухал үүрэхгтэй. АНУ-д энэ ажлыг -рваад жилийн өмнө эхэлсэн бөгөөд одсо үндсэн- дээ дуусчээ. Европод энэ ажил 1991 он гэхэд хийгдэж дуусах юм байна. Зуун хүн тутамд АНУ-д 44, Европод 33, ЗХУ-д 11 телефон ногдож байгаа ажээ. Манайд...? Мэдээлэлжүүлэх ажилд хүмүүсээ бэлтгэхэд бас их анхаардаг юм байнз. АНУ, Баруун Европ, Япоид компыотер эзэмшсэн залуу үе бий болж байна. Тэд нялхаасаа компьютерээр тоглож, номноос хэ- рэгтэй мэдээллээ олж авч сурч байна. Проф. Муруама бидний 5 дугаар үеийн (5 дугаар үеийн ТЭМ-ыг эзэмшсэн гэсэн утгаар) гэж нэрлэж буй залуучууд мдань персональ компьютср дээр ажиллаж чаддаг болсноор өдөрт тус бүр 300 хуудастай 8 ном унших бололцоо- той боллоо гэж мэдэгджээ. Энэ нь зөвхөн хурдан уншиж байгаатай холбсотой бус, компьютер нь тусгай программаар мэдээллийг сонгон авч чаддагтай холбоотой. Нийгмийн мэдээлэлжүүлэх нэг чухал хэсэг нь шинжлэх ухааныг хегжүүлэх явдал мөн. Технологид шилжиж чадаагүй л бол ямар чг тэргүүн гэж үзэх шинжлэх ухаан байгаад орчин үеийн дэлхийн тав- цанд магнайлж чадахгүй гэсэн санаа дэвшигдэж байна. Бид шинж- лэх ухаан, техникийн дэвшлийн тухай ярихдаа одоо хүртэл XIX зууны томьёоллоор шинжлэх ухаан, техник, эцсийн бүтээгдэхүүн гурвыг хамруулан ярьсаар байна!. Одоо XX зууны эцэ-ст үүнийг дөрөв, та- ван бүрэлдэхүүнтэй авч үздэг болжээ. Энэ нь шинжлэх ухаан-тех~ никийн биш шинжлэх ухаан-технологийн дэвшил юм. Шинжлэх ухаан техникийн тусламжтайгаар орчи,н үеийн бүтээгдэхүүн гаргахын тулд, эрдэмтэн, инженер, технологичид ^үрээлэн буй орчин, бүтээгдэхүү- нийг хэрэглэгчдийн сэтгэл зүй болон цаашид гарах улс төр, эдий» засаг, оюуны ба соёлын хүрээний үр дагаврыг харгалзан үзсэн маи> нарийн системээр дамжуулан мэдлэгийг бодит зүйл болгон хэрэгМ It
жүүлж байна. Мэдээллийн технологи нийгмийк Соёл, үндэстний сэт- гэл санааг өөрчилж байна. Ийм утгаяр шинжлэх ухааныг шинжлэх ухааны технологи болгон өерчлех тухай ярьж байна. Орчин үеийн технологи гэдэг нь үйлдлийн системийн хүрээнд авч үздэг байсан классик технологиор хязгаарлагдахгүй, орчин үеийн шинжлэх ухаан техникийн дэвшилд шинжлэх ухаан, технологи, техник, бүтээгдэхүүн йас нишмийн асуудлыг хамруулан үздэг бэллоо. Техлолзгиос ангпд 1НИЙГЭМ, нийгмээс тусгаар технологи байх учнргүй нь ойлггтдэж эхэ/i- -лээ. Хүрээлэн буй орчны болон бусад олон сөрөг үр дагава.р нь муу 'технологп буюу хегжөөгүй шинжлэх ухааиаас биш, харин нийгмкйл сэлон гүн гүнзгий үйл явцуудын хөндийрснээс болж гарч байна. С Хүн. технологи болон технологи, шинжлэх ухааны зөрчилдөх нь нийгмийц тодорхой байдлын үр дүн болж гарч прсэн тэдкий хоорон- дын авцалдаагүйгээс л эхтэй. Бүр тодруулбал үйлдвэрлэлийн хэрэгс- лэлийг хэт улсжуулсан, нийгмийг удирдах захиргааны аргыг хэмжээ- гүй хүчтэй болгосноос л ийм болжээ. Эдийн засгийн шинэчлэл, улс төрпйн бүтцэд ардчилал, ил тод байдлыг бий болгон тогтоох гэж бай- гаа еөрчлөн байгуулалт л энэ ал цавыг ойртуулж мэдээлэлжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлж чадна. Олоц жилийн турш хөдөлмөрчин хүн итгэл хулээж чадалгүй, ямар нэг мэдээллийг ашиглан буруу, улсын эсрэг зүйл хпйж юул магад хзмээн сэжиглэгдэж түүнээс болсюд мэдээллийг нууцлах явдал нийгмийн ухамсрын хэм хэ?лжээ болон тогтоод байжээ. Нууцлалып энэ гүн ухагныг шийдвэртэй даван туулахгүйгээр, шинжлэх ухааныг удирдах хүнд суртал, захиргааны аргын үзэл суртлын үндэслэлпйг өадчлөхгүйгээр түүний хоцрсгдлыг арилгаж чадахгүй. Мэдээлэлжүүлэх үйл явцад шинжлэх ухааны мэдээчлийп үйл ажиллагаа (ШУМҮА) онцгой үүрэгтэй. ШУМҮА-г хөгжүүлэхэд хүнд суртал, захиргаадалтын аргаар хандсанаас мэдээллийп хэрэгцээг өр- гөн хэмжээгээр судлан илрүүлэх мэдээлэл хангамжийн оновчтой €трате'И, арга зүйг боловсруулах боломж бүрдүүлсэнгүй. Үүнээс бо- лосл шпнжлэх ухаан, техникийн мэдээллийн байгууллага, ажилтнуу- дын нэр хүнд буурч, ажтын үр дүн нь харагдахгүй байнз. ШУМҮА-г өрнүүлэхэд нийгэм, эдийн засаг, эрх зүй, сэтгэл зүй зэрэг хүмүүнлэг олон талын анхаарал шаардагдана. Мэдээллий:1 үйл ажиллагааг явуулах техникийн олигтой бааз бий болоогүй байна. ШУМҮА хө. жүүлээгүйн улмаас нийт дэлхийц хэмжээний эрдэ.м шинжилгээ, бо'ювсруулалтын таплан, зэрэг хамгаалсан зохяолып хуүлбар, эрлэм шпижплгээнпй ном, сэтгүүлпйг хэрэгцээнлп дагуу •цуглуула.х ажи ’ шаардлага хангахуйц хийгдсэнгүй явж прлээ. Өр: ийлх^ө орны нийтлэгддэггүй баримтуудыг цэгцтэй цуглуулах, бо свсруулах, мэдээлэ-х ажил хийгдэхгүй байна. ШУМҮА-г өөрчлө.н байгуулах нь нийгмийн өөрчюн байгуулал- тыл чухал хэсэг бөгөөд нийгмийг мэдээлэлжүүлэх үчл явцад тэргүү- лэх 'айр эзлэх, нийгмийн үйл ажиллагааны оюупы багтаамж пхтэй fvc;. 1 салбарыг хөгжүүлэх бааз болох учиртай. ШУМҮА тэргүүнпй 'шилжлэх ухааныг мэдээллийн шинэ технологпйн дээд зэргийн ололт- той холбох шижим болох ёстой. \'2
, Манай улс мэдээлэлжээгүй гэдэг пь хэнд ч ойлгомжтой. Үүний учир компьютер нэвтрээгүйдээ гол нь биш сэтгэл зүй, үзэл суртлын нийгэм-түүхийн, түүний дотор нууцлах, үл итгэх явдал ноёлж байсая зэрэг саад бэрхшээлтэй холбоотой. Мэдээллийг монопольчлох нь хүнд. суртлын засагла^ын орших нэг нөхцөл болж байв. Судалгааны ажльш түүхий эд нь, гарсан бүтээгдэхүүнийх нь ча- нарыц шинжүүр болсон мэдээлэлд тулгуурлахгүйгээр, мэдээллий* үйл ажиллагааг шинжлэх ухааны хөдөлмөрийн биеэ даасан хуваарь болгохгүйгээр шинжлэх ухаан хөгжихгүй. Өвлийн улиралд олон хоног тасралтгүй шуурга шуурвал !бүх малаа тэжээх нөец бэлэн байддг бил үү? Лангуун дээр цөцгийн тос, тураг мах маань дуртай цагтаа авчихаар элбэг байдаг бил үү? Орон сууц, эмнэлгийн багаж төхөөрөмж, эм хэрэглэл хэр хангалттай билээ? Ййм байхад мэдлэг нийгмийн үйлдвэрлэлийн чухал бүтээгдэхүүн болж чадах юм уу? Үйлдвэрлэл, хэрэглээний дутагдлыг мэдлэгээр нөхөн гүйцээж бэлох юм уу? Барилгын материад эм хэрэглэлийг мэдлэгээр орлуулчихаж болох уу? Хүнд суртал, захиргаадалтын арга, шинжлэх ухдан, боловсрол, соёлын хүрээний хоцрогдлыг мэд- лэгээр л даван туулчих уу гэсэн асуулт гарах байх. Энэ бүгдийн эх үндэе пь мэдлэг юм шүү гэсэн өргөн утгаар авч үзэлтэй. Дэлхийн туршлагаас харахад, орчин үеийн хамгийн нарийн асуудлуудыг дээрээс нь хүчлэх, «лантуудах» аргаар биш улс төрг нийгэм, сэтгэл зүй, шинжлэх ухаан, техник, математик, инженерийн орчин үеийн олон талт мэдлэгийн үндсэн дээр' шийддэг болж байна, Орчин үеийн мэдлэггүйгээр хүнсний, хүрээлэн буй орчны, хот бай- гуулалтын гээд ямар ч асуудлыг бүрэн зөв шийдэх аргагүй. Уншлагын газрын фонд, архив, тэр ч байтугай хүмүүсийн оюун ухаанд байгаа гүйлгээ (хөдөлгөөн)-нд орж ашиглагддаггүй үхшир- мэл мэдлэг ямар ч ашиг өгөхгүй. Иймээс мэдзэллийн ажилд хувьс- галт еөрчлөлт хийх шаардлагатай. Хүнийг өөрий нь хүсэл эрмэлзлэ- лийг оргилуулахгүйгээр мэдлэгийг нь шахан гаргаж болохгүй, чадах ч үгүй. Мэдлэт чө/юөтэй оршиж байх нөхцөл. суваг бий болгох хэрэгтэй. Мэдлэгийг яаж төвөггүй ашиглах, аливаа үйл ажиллагааны зорил- год хэр нийцэж байгаа болон үр ашигтай хэрэглэж байгааг пл тод болгох нь чухал. 2Мэдээллийг хөдөлгөөнд оруулагч мэдээлэл-техно- логийн хэрэгслэчүүд бий болгохтүй бол мэдлэгийг бүтээгдэхүүн бол- гох, түүнийг ашиглах гэдэг ярна маань хэрэгжихгүй. Нийгмийг мэдээлэлжүүлэх улмаар мэдээлэлжсэн нийгэм байгуу- лахад иртэн хүн хаана ч ажиллаж байлаа гэ-сэ-н ямар ч цагг өөрийн үйл ажиллагааг явуулах, тултамдсан асуудлыг шийдвэрлэхэд шаардлагатай бүх мэдээллийг о-лж ашиглах, эрх зүйн ба нийгмийя боломжийг нээж өгех ёстой. Тийм баталгаа байхгүй бол мэдээлэлж- сэн нийгэмд хүрч чадахгүй. Аливаа асуудлыг шийдвэрлэхэд нийг- мийн ба техникийн сэтгэлгээний бат бэх холбою шаардлагатай. Тех- никийг хэт дээдлэн бишрэх нь өрөөсгөл хандлага мөн. Мэдээллийн ба техникийн нэ^дсэн баримтлал хэрэгтэй. Нэг талаас мэдээлэлжүү- лэлтийн бэлолцоо хязгааргүй бөгөөд эрчимжүүлэх хүчин зүйл боло13.
catalog.parliament.mnRkJQdWJsaXNoZXIy MjU4NDY5