зэрэг олоц ерөөл зохиосон. Энэ ерөөлүүд нь ард олны дотор түгээмэл дэлгэрчээ. Түүний зохиолын дотор| шажин номын үг байдаг боловч түүний ерөөл нь хойт нас- ны жаргал ба нярваанд оршихыг хүссэн шажны номлолоос огт ондоо бэгөөд энэ ертөнц дээр энэ насны жаргалтай чөлөө- тэй амьдралд зориулсан ерөөл байлаа. Гэ- тэл одоо хүртэл ерөөлч Гэлэгбалсангийн намтар түүхийг судлаагүй, түүний зохио- лыг эмхлэн хэвлээгүй байна. Ерөөлч Гэ- лэгбалсангийн үйл амьдралын ivxair Ө. Чи- мид нэг өгүүлэл бичээд хэвлүүлзхийг \үсч 1956 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнд өг- сөнд тэндэхийн харицлагатаи^ ажилтан Ми- шигийн хэлсэн нь: «Гэлэгбалсан лам бай- сан юм уу? Лам байсан гэдгийг хасах хэ- рэгтэй. Энэ өгүүллээс ер нь лам гэдэг үг- сийг хасвал хэвлэж болмоор юм» гэжээ. Гэлэгбалсан ядуу доод ангийн лам байсан бөгөөд түүний лам байсныг нууж| орхивол түүхийг гажуудуулж чимэглэс^н хэрэг бо- лох учраас түүний тухай өгүүлэл хэвлэг- дэж болсонгүй. Ерөөлч Гэлэгбалсан, Лувсан хуурч на- рын нэрийг дурдаж болохгүй, ерөөлийг пь хэвлэж болохгүй, тэдний амьдралын ту- хай) бичиж болохгүй гэж цээрлэж байдаг явдал бол үндэсний дэвшплт сослын өвипг үгүйсгэж байгаа явдлып нэг сэжүүр мөн. Иймийн тул соёлын өвийг үгүйсгэгч на- рын муухай сэдлэгичг няцааж ерөөлч Гэ- лэгбалсан, хуурч Лувсан нар ба тэрчлэн монголын ерөөлч хуурч нарын нэрийг сэр- гээж тэдний бүтээсэн хөдөлмөр, үлдээсэн өвнйг хайрлан арчлах! хэрэгтэй байна. Одоогийн шинэ соёлыг хөгжүүлэх зо- рилын нэг чухал хэсэг бол мояголын эрт- ний соёлын өвийг хайид яашаар үзэж соё- лын өвийг үгүйсгэх этгээдийн элдэв оролд. логыг няиаах хэрэгтэй байна. Соёлын өвийн чухал зүйл болох ура.н зохиолын дурсгалт бичгүүдийг шинжлэн судалж эрдзм шин- жилгээний ба олон нийтэд түгээх зорил- гоор) хэвлэн нийтлэх хэрэгтэй байна. Жил бүрийн хэвлэлийн төлөвлөгөөнд дурсгалт зохиол хэвлэх явдал зууны тав гурваас доошгүй хувийг эзэлж байх хэрэгтэй. Тэрчлэн ардын аман1 зохиол, үндэспнй урлаг, дуу хөгжмийг хямгадан цуглуулж, боломжтой сайн талыг шинэ соёл байгуу- лах хэрэгт ашиглан хэрэглэж өрнүүлэн дэлгэрүүлэх! хэрэгтэй байна. Урьдын цагт сүм хийд, хаад ноёдын орд зэрэг газраар соёл урлагийн үнэт зүйл хуримталж байлаа. Гоёмсог барилга, уран сийлбэр.! зурмал хөрөг, хатгамал цутгамал бурханы дүр, хөгжмийн хэрэгсэл зэргийг лам ноед өөрснөө дангаараа хийж бүтээсэн юм биш, харпн ардын урап дархчуулын чадварлаг гараар бүтсэп зүйл байлаа. Монголын уран дархан хүмүүсийн хийсэн, ард түмнээс лам ноёдын мөлжиж авсан хөрөнгөөр бүтээсэн соёл урлагийн үнэт зүйлииг бид феодалын юм гэж зэвүүцэж үзэхгүй, харин өөрий* өв гэж эзэмшин авч хайрлан хамгаалах хэрэгтэй байна. Манай зарим сэхээтэн хүмүүс| өнгөрсөн түүхийн баримтаас үнэнийг олж хэлэхийн ороцд элдвээр гуйвуулан ташааруулж урь- дын харанхуй бүдүүлэг болгож, эцэг эх, эмгэд, өвгөдөө бүр зэрлэг амьтад байс-ан мэт хэтэрхий доромжлон бичих явдал узэгд- сээр байна.| Жпшээ нь: автономит засгийи үед 49 тооны бага сургууль байжээ. Т^р сургуульд зориулж хорголжин бараар хэв- лэсэн усиы шашдар, модны шашдар, цаа- с.ан шувуупы үлгэр зэрэг ном нь одоо бай- гаа бөгөөд сурч байсац хүмүүс( нь ч амьд байиа. Тэхэд зарим хүмүүс тэр үед ганц сургууль байсан гэж бичдэг ба харин С. Аварзэд' 1956 оны 7 лугаар сарын 14- ний «Үиэп» сонинд Автоиимптыл үе 1 пшц ч сургуу-ь байга.агүп гэж бичлээ. 1918 олд эрдэмтэн Майскийн бүртгэсэн ёсоор Моп- голд 100 хүний 1 нь монголоор уншпж би- чнж чаддаг байсан ба 1921 онд Мпшиг- доной, Санжаажамц нарын бүртгэсэн ёсоор монгол бичиг сайн мэддэг хүн Мопголд 5954 байжээ. Энэ бол зууны пэг нь мон- гол бичиг сайн мэддэг гэсэн Майскийн мэ- дээтэй тохирч байна. Гэвч үүпийг пх ларагдуулсан тоо г>ж үзэх хэрэгтэй. Чухамдаа монгол бичиг сайн мэдэх хүмүүс зууны 3 хувь хүртэл байсан байх. Үүнээс гадна монгол бичпг бичиж ча- дахгүй боловч, упшиж чада^ хүн зууны 5 хувь лав байсныг нэмээд бас түвд хэл би- чиг мэдэх хүн зууны 10 хувь орчим лав байсныг нэмбэл монгол түвд зэрэг бпчиг мэдэх хүн монголын бүх хүн амын' зууны арав гаруй хувь байсан байна. Гэтэл Б. Ширэндэв 1950 опд «Монгол Ардын^ Хувьс- галын 30 жилийн ой> гэдэг өгүүлэлдээ мон- голын мянган хүний 7 нь бичнг мэддэг багсан гэж бичээд дараа нь 1955 онд «Монгол дахь ардын хувьсгал» гэдэг но- мондоо мянганы 5 нь бичиг мэддэг бай- сап пж түүхийг гуйвуулж бпчжээ. Тэ- гээ.’4 бас тэр бичиг мэдэх хүмүүсийг «Цам феодал ангийп төлөөлөгчид байсагт гэж «30 жилийн ойн> өгүүлэлдээ Б. Ширэндэв бичжээ. 1921 опоос өмнө бнчиг мэдэх хү- мүүсийн ихэнх нь феодал ангпйн хүп бэflea ц боловч цөм феодал апгипн хүн гэдэг нь буруу байна. Мопголын ард олны до- тор бичиг мэдэ^ хүн нэг ч байгаагүй юм бол эрлып хувъсгаят гаммп пнглзрал бч. чиг 1920 оны <Үиэн> сонин зэргпйг ардуул 40
RkJQdWJsaXNoZXIy MjU4NDY5