Төрийн шагналтан: бүтээл туурвил СОЁЛЫН ӨВИЙГ ХАМГААЛЪЯ Академич Цэндийн Дамдинсүрэп гийн 1956 онд бичиж нийтлүүлсэи энэ өгүүлэлд соёлын өвд хэрхэн хан. дах талаар түүний гаргасан үзэл ба- рпмтлалыг гучин таван жилийн да- раа эргэж харахад манай уншигч- дад сонирхолтой буй заа, Монгол Ард Улс тогтсоноос хойш соёл боловсролыг хөгжүүлэх талаар и?< амжилт олсон байаа. 8—45 насны хүмүүс бичиг мэддэг болжээ. 26 сонин, 16 сэтгүүл гардаг ба монгол хэл дээр зүйл бүрийн ухааны- ном бичиг өргөн хэвдзгддэг болжээ. Олоч ба- га, дунд сургууль байгуулагдсанаас гадна хэдэн дээд сургууль сжиллаж байна. Ala- Haft эрдэм соёлын цог жавхлан болсон их сургуулпас 1000 гаруй дээд мэргэжлиин хүмүүс гарсан бөгөөд одоо тус нх сур- гуульд 2000-аад оюутаи сурч байна. Моя- голын бух хүн амын долооны нэг hiJ алп- ваа, нзгэн сургуульд сурч бяйяа. Соёлыи талаар монголын түүхэнд гараагүй их амжилт олсон бөгөөд энэ их амжилтаа гюнголын ард түмэн бахархан тэмдэглэж, Монголын сэхээтзн нар энэ тухай бгхдап бичсээр байка. Гэвч энэ соёлын хөгжилтийп тухай бич- сэн зүйлүүдийн дотор 1921 оны хувьсгалын өмнөх Монголын соёлын байдал ба үнпс- ний соёлын өвийн тухай буруу ташаа зүйл узэгдсээр байна. Эдгээр ташаа зүйлийн за- римыг энэ бяцхан өгүүллийн дотор илрүү- лэн гаргаж түүний хор нөлөөг арилгзхад тус нэмэр болохыг! эрмэлзэж байна. Зарим хүмүүс, хувьсгалын өипэ дап феодалыд хдргис соёл байсан бөгөөд 1921 оны хувьсгалаас хойш дан ардын| дэвшилт соёл дэлгэрсэц мзтээр ойлгож баина. Үүнд зөв буруу хоёр тал байпа. 3eni нь юү вэ? гэвэл, 1921 оны өмнө монгол орокд феодалын соёл ноёрхож байсан бөгөөи( 1921 оны хувьсгалаас хойш ардын соёл эонхилох болж феодалын соё- дын үлдэгдлийг арилган шахаж зайлуул- саар ирөв.. Бүруу тал нь юү вэ? гэвэл, хувьсга- лын өмнө феодалын соёл ноёрхож байс- наас бус, ард түмний дэвшилт соёлыг бүр- мөеөн дарж устьасан биги юм. Феодалын ёсны үед мошслыи нийгэмлэг ноёд, ард гэдэг хоср эсрэг тэсрэг аигпд хуваагдаж байсан юм. Эаэ хоёо ангп тус тусыц ^рх ашгийг илэрхийлсэн соёл упа зохиолтой байжээ. Тухайлбал: Мошюлын уран зохпол үүсэхээсээ э>лэн феолалы.н ба ардын г?ж хоёр чиглэлтэй байлаа. Феодалын зохиэлын дурсгал бол Hyyiij товчоо, 17 дугаар зуу- кы үеийн түүхийн зохиолууд, лам моёдых зарим сургаад бнчнд түвдээс орчуулсал Чойжнд дагинийц тууж, Молон тойны нам- тар зэрэг зохиол байна. Феодалын эсрэг чиглэсэн ардыа талым зохиолын зарпмыг хэлбэл Алтан ордны үйсэн дээрх бичиг, Өнчин хүвгүүнчй шаш- дар, Гэсэрпй^. тууж, 32 модоц хүний үл- гэр зэрэг олон зохиол байна. Алтан ордны үйсэн дээрх бичиг бол 13 дугаар зууны энэс үеийн дурсгалт би- чиг бөгөөд цэрэгт явсан хүү, түүний эх хоёр харилцан мөрөөдөн дуулсан шүлэг юм. Энэ шүлэгт тзр' үеийн ерийп монюл хүмүүс, бусад оркыг түрзмгийлэи хал icaa дайныг сайшаахгүй, хаэин эх орондоо сууж ариун хөдөлмөрөөр амьдрахыг хүссэ11 бий- дал тодрон плэрч байна. Хуучин цагийн уран зохнолыг феодалыд ба ардын гэж ялгаварлаж үзэхдэч анхаар- вал зохих хоёр зүйл бий. Нэгд. Ноёрхож байсап феодалын ап- гийн нөлөө, -ардыц апгийн урлагпйн бүтъэл уран зохиолд нэвтэрч орсон удаа о :<;’i байдаг. Жишээлбэл: Монголын ардын үл- гэр-Гэсэрийн туужийн зарнм бүлэгт лам ноёдый ашиг тусыг хамгаалж, магкап хъс- гүүд байдаг. Нөгөөтэйгүүр феодалын аи- гийн уран бүтээлд ардын хүсэл эрмэлзэл пөлеөлж ороод үг зохнолын чанарыг хуьир- гасан ч удаа байдаг. Өнчиц хүвгү^нпй шашдар бол анх Чишисийн есөн өрлөгийн шашдар байгаад дапаа нь түупд зршн үлгэрч шүлэгч inp Чпнгпспйн өрлөгүү 1ТЭЙ маргасан өнчпц хүвцүппй дүрпйг нэмж оруулсан бэйж болох юм. Хоёрт. Ардып дунл бүтсзи уран зохпол, ард түмнпй хүсзл эрмэлзлпйг илэрхийлчэг юм. Гэвч хааяа гажсан* зүйл байдаг. Учпр нь ард түмний дотор хоцрогдсон үзэл са- паа бүхий бөгөөд феслалып эрх нөлөөпд мх автагдсан! хэсэг гэж баииа. Ийм учрдзс 37
RkJQdWJsaXNoZXIy MjU4NDY5